ANKARA’NIN ANIT VE HEYKELLERİ 

ULUS MEYDANI

ULUS ZAFER ANITI

(1927)

         Ulus Meydanı günün her saatinde hareketli, kalabalık, yoğun bir trafik akışı içinde olan, yaya ve taşıtların iç içe geçtiği işlek bir alandır. Burada zaman zaman trafik kazalarını da görmek kaçınılmazdır.

        Bu kalabalığın nedeni, meydanın dört koldan geniş bir şekilde faklı semtlere açılmış olması, Ulus çevresindeki alışveriş merkezleri, bankalar, Ulus Hali ve Samanapazarı gibi önemli yerlerin meydanın yakınında olması ve dolayısıyla da büyük bir insan akımına uğramasıdır. Ayrıca  belediye otobüsleri ve diğer taşıtlar hep bu merkezden geçip çeşitli semtlere dağılmakta, yaya ve taşıt trafiği bir sel misali akıp gitmektedir. 

"Keçiören, Etlik, Pursaklar, Havaalanı ve Çubuk yönüne giden belediye otobüslerinin önünden geçtiği, birer tarihi yapı niteliğinde olan eski Sümerbank Binası, İş Bankası, Valilik Binası, Meslek Lisesi, Roma Hamamı Kalıntıları Müzesi, Yıba Çarşısı, birçok otel, iş yeri ve bankalar” sağ kolunda,

         "Cebeci Doğumevi, Abidinpaşa,  Mamak yönüne giden otobüslerin durakları ve Anafartalar Çarşısı, Samanpazarı, Çıkrıkçılar Yokuşu, Ankara Kalesi,  Ulus Şehir Hali, eski Gima'nın bulunduğu yörede bulunan Keçiören, Etlik , Sanataoryum tarafına giden dolmuşların durakları, Hacı Bayram Camii, Anadolu Medeniyetleri Müzesi” heykelin hemen arka tarafında,

         "Mehmetçik Gazinosu,  Kurtuluş Savaşı Müzesi, İlk Türkiye Büyük Millet Meclisi Binası, Ankara Palas Oteli, Ankara metrosu Ulus çıkışı, ve Yenimahalle, Karşıyaka, Bahçelievler  ve Etimesgut ve daha birçok semte sefer yapan dolmuşların durakları ve bu durakların karşısında bulunan Atatürk Spor Salonu” karşı tarafında,

        “İş merkezleri, Gençlik Parkının önünden ve Sıhhiye'den geçip Kızılay’a giden otobüslerin durakları, Ulus PTT'si,  bahçesinde Mithat Paşa’nın beyaz mermerden yapılmış heykelinin de bulunduğu Tarihi T.C Ziraat Bankası ve kaldırımdaki kocaman saat” sol kolunda bulunmaktadır.

          Heykel büyük bir açık alana, köşegen bir kaidenin üzerine oturtulmuş. Oldukça yüksek olan bu kaidenin üstünde Atatürk, dört ayağını yere sağlam bir şeklide basan atının üzerinde, bütün heybetiyle Ulus ve civarını izlemektedir. Kaidenin oturtulduğu beton bölme ve çevresindeki açık alan ise çarşılara gitmek için merdivenlerden inip çıkan yayaların dinlenme mekânı olmuştur. Günün her saatinde anıtın çevresinde oturup sohbet eden, dinlenen, kuşlara yem atan, heykelin önünde durup fotoğraf çektiren, ya da randevulaştığı kişileri bekleyen insanlar görmeniz mümkündür. Heykel yörede işi olan Ankaralılar için tam bir buluşma noktası olmuştur.

         Cumhuriyet döneminin ilk Atatürk anıt heykellerinden olan Zafer Anıtı'nın oturtulduğu kaidenin sağında ve solunda Kurtuluş Savaşı dönemine ait kabartmalar var. Arkasında topraktan çıkan bir buğday filizi ön tarafında ise üç tane yan yana güneş figürü,  güneşlerin sağında ve solunda buğday başakları, altında ise Arapça harflerle yazılar var.

       Kaidenin yerleştirildiği betonun ön kısmına yatay olarak çakılmış levhalar üzerinde ise Atatürk’ün ve heykelin armağan edilişi ile ilgili sözler var. 

         Mermer kaidenin sağında ve solunda, biri düşmanı gözetleyen, diğeri arkadaşlarını savaşa çağırdığı söylenen iki Mehmetçik heykeli, arkasında ise savaşta cepheye mermi taşıyan bir kadın heykeli var. Bir de anıtın  üzerinde ve çevresinde  Atatürk’ü hiç terk etmeyen vefalı kuşlar…

HABER ve FOTOĞRAFLAR: OKUYAZGEZ

ULUS ZAFER ANITININ YAPILANDIRILMASI

        O günkü adıyla Hakimiyet-i Milliye olan Ulus Meydanı’nda bulunan Zafer Abidesi, Yeni Gün Gazetesi sahibi Yunus Nadi Bey’in önderliğinde Türk ulusunun maddi katkılarıyla yaptırılmıştır. Anıtın yaptırılması için tüm yurt çapında bir kampanya başlatılmış ve kampanya dahilinde açılan yarışmayı yürütmek üzere, bir yurttaş komitesi kurulmuştur. Komite tarafından Fransızca ve Osmanlıca bir şartname hazırlanmış ve hazırlanan şartnamede, Kurtuluş Savaşı’nın kime karşı, nasıl ve hangi amaçlarla yapıldığı geniş şekilde açıklandıktan sonra, zaferin önderi olan Mustafa Kemal’in kişiliği ve özellikleri ayrıntılı olarak tanımlanmıştır.

     Bu iş için kurulan özel komite, dikilecek olan anıtın formuna ilişkin seçenekler üzerinde görüş alışverişinde bulunduktan sonra; Gazi Mustafa Kemal Paşanın bir kaide üzerinde ayakta, sivil giyimli bir cumhurbaşkanı olarak tasvir edilmiş, doğal büyüklükte bir bronz heykelinin dikilmesine karar vermiştir. Burada, anıtın konulacağı Hakimiyet-i Milliye Meydanı’nın planı, çevresindeki yapılarla birlikte verilmiştir.

      Yarışmaya gönderilen projeler içinde, Avusturyalı heykeltraş Heinrich Krippel’in projesi beğenilerek yapımına başlanmış ve heykel 24 Kasım 1927 Perşembe günü yapılan bir törenle açılmıştır.

ANITIN SANATSAL ÖZELLİKLERİ

     Anıt, Üzerindeki özlü sözlerle, sanat ve tarihi değeri büyük olan kabartmaların bulunduğu oldukça yüksek mermer kaide üzerinde, şartnamede sivil giyimli bir Cumhurbaşkanı olarak tasvir edilmiş, doğal büyüklükte bir bronz heykelin dikilmesine karar verilmiş iken, o günün şartları içinde mareşal üniformalı Gazi Mustafa Kemal, dört ayağı üzerine sağlamca basan Sakarya isimli atı üzerinde bronzdan tasvir edilmiştir.

      Anıt, bir heykel grubu olarak tasarlanmış ve tamamlanmıştır. Burada esas vurgulayıcı olan, Türk milletinin Kurtuluş Savaşı’nda gösterdiği birlik beraberlik sonucu ortaya çıkan başarıdır. Üçgen bir kaide üzerinde duran heykel grubu, Cumhuriyetin kurulduğu Büyük Millet Meclisi ve İstasyon yönüne bakmaktadır. Kaide üzerinde bütünlük gösteren heykellerden önde iki Mehmetçik bulunmaktadır. Bunlardan sağdaki, arkadaşlarını savaşa çağıran, soldaki düşmanı gözetleyen Mehmetçik heykelleridir. Arkada ise mermi taşıyan Türk kadını heykeli bulunmaktadır.

      Heykel grubunun tam ortasında, çokgen bir kaide üzerinde yine çokgen plana sahip ve daralarak yükselen anıtın asıl kaidesine ulaşılır. Mermerden olan bu kaidenin güney cephesinde üstte, Sakarya’da düşmanı yenen Türk askeri; altta savaş sırasında Mustafa Kemal, komutanlar ve Türk askerinin tasvir edildiği kabartmaların yer aldığı iki pano bulunmaktadır. Anıt kaidesinin kuzey cephesinde mermere kazılmış kabartma iki panodan sağdaki zaferden sonra resmi geçit yapan Türk askeri, soldakinde ise kağnılarla cepheye silah ve cephane taşıyan Türk köylüsü tasvir edilmiştir.

     Mermer kaidenin ön yüzünde, içeri girinti yapan üç yüzlü bölümün üst kısmında, üç adet doğan güneş motifi ve bunları çerçeveleyen çelenk motifi bulunmaktadır. Anıtın çokgen kaidesinin daralarak yükselen en üst kısmında anıtı çevreleyen, bir sıra halinde Mustafa Kemal’in altın varakla yazılmış özlü sözleri bulunmaktadır.

     Anıtın mermer kaidesinin arka yüzünde, ortada kabartma olarak topraktan çıkan ancak bir dalı kırılmış ve kırık yerin üzerinden daha gür bir şekilde yükselen hayat ağacı motifi bulunmaktadır.

      NOT: "Anıtın Yapılandırılması ve Anıtın Sanatsal Özellikleri" bölümlerindeki yazılar http://www.kultur.gov.tr den alınmıştır.

HEYKELTRAŞ HEİNRİCH KRİPPEL HAKKINDA

       Heinrich Krippel, Türkiye’de gerçekleştirdiği anıt heykeller ile tanınan Avusturya’lı heykeltıraş, ressam, bakır oymacısı ve illüstratördür.

      27 Eylül 1883’de Viyana’da dünyaya geldi. Sanat eğitimini Viyana Güzel Sanatlar Akademisi’nde Profesör Hemler atölyesinde tamamladı. Daha çok portre, büst ve mezar taşları üzerinde çalıştı ve tanındı. I. Dünya Savaşı’na topçu subayı olarak katıldı. 1925 yılında Atatürk anıtları yaptırılmak amacı ile Türk Hükümeti’nin davetlisi olarak Türkiye’ye geldi. 1938’e kadar onüç yıl Türkiye’de kalarak Atatürk heykelleri gerçekleştirdi.

     Atatürk, sanatçıyı köşkte misafir ederek hazırlayacağı tüm heykeller için kendisine poz vermiştir. Krippel bu heykel ve anıtların ön çalışmaları ve taslaklarını Türkiye’de hazırladı. Bu taslaklardan tasarlanarak hazırlanan heykel kalıpları sanatçının Viyana’daki atölyesinde üretildi ve Viyana Birleşik Maden işletmelerinde bronza döküldü. Bu heykeller daha sonra parçalar halinde Türkiye’ye getirildi ve yerlerinde monte edildi.

       Sanatçı Viyana’ya dönmeden Ulus’ta Martin Elsaesser tarafından projelendirilerek inşa edilen Sümerbank binasında taştan bir Atatürk heykeli gerçekleştirdi ve 1938 yılında yeniden Türkiye’ye gelebilmek umudu ile Viyana’ya döndü. Krippel II. Dünya Savaşı’nın başlaması nedeni ile bir daha Türkiye’ye dönemedi ve 5 Nisan 1945’te Viyana’da bir mide ameliyatı sonrası hayatı sona erdi.

     Yeni Gün/Ulus Zafer Anıtı (24 Kasım 1927): O günkü adı ile Hakimiyet-i Milliye olan Ulus Meydanı’nda Yeni Gün Gazetesi sahibi Yunus Nadi Bey’in önderliğinde ve halkın maddi katkıları ile, hazineden hiç para almadan yaptırılmıştır. Anıtı yaptırmak için önce bir yarışma açılmış, yarışmaya gönderilen projeler içinde, Avusturyalı heykeltraş Heinrich Krippel in projesi beğenilerek yapımına başlanmıştır. Atatürk'ün bir kaide üzerinde ayakta, sivil giyimli bir cumhurbaşkanı olarak tasvir edilmesi kararlaştırmış olduğu halde, sonradan fikir değiştirlerek mareşal üniformalı Gazi Mustafa Kemal, Sakarya isimli atı üzerinde bronzdan tasvir edilmiştir. Anıtın kaidesi üzerinde biri arkadaşını savaşa çağıran, diğeri düşmanı gözetleyen iki Mehmetçik figürü ve arkada mermi taşıyan Türk kadını figürü bulunmaktadır.

KAYNAK: https://tr.wikipedia.org/wiki/Heinrich_Krippel

HEİNRİCH KRİPPEL'İN ESERLERİ ÇEŞİTLİ BANKNOTLARDA,

MADENİ PARALARDA VE MADALYALARDA YER ALDI.

1939 tarihli, ikinci baskı 2,5 liralık banknotta Ankara'daki Zafer Anıtı tasvir edilmiştir .

1951 tarihli 5. seri 50 Lira banknotlarında aynı anıttan bir askerin detayı yer almaktadır.

1972'de Devlet Darphanesi, 30 Ağustos 2022'deki "Büyük Taarruz"un 50. yıldönümü anısına hatıra madalyonları bastı. Madalyonda Büyük Zafer Anıtı tasvir edilmiştir (madalyonun üzerindeki gravürler Avni Kumuk'un el işidir ).

1974 yılına ait 5 Lira'lık hatıra paralarında, Samsun'daki Şeref Anıtı'nın bir gravürü yer almaktadır (Avni Kumuk tarafından gravürlenmiştir).

Not: Paralarla ilgili metin ve fotoğraflar https://cumhuriyetparalari.com/en/tag/bust-en/ adresinden alınmıştır.